बुधवार, २२ जुलै, २०२०


तुकाराम महाराज व रोग
सध्याच्या करोनाच्या काळात जिकडे तिकडे रोगच रोग दिसले तर कोणाला नवल वाटू नये. तुकाराम महाराजांच्या काळात म्हणजे साडेचारशे वर्षापूर्वी तर अनेक रोग नांदत असणार. त्यांचे संदर्भ गाथेत कसे मिळतात ते पाहू.
म्हातारपणी लोक आपापल्या रोगांचे कौतुक करीत असतात, हे आपण पाहतोच. जणु काही, हे रोग त्यांना आप्तस्वकीयच वाटतात. असाच रोगाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोण तुकाराम महाराज एका अभंगात बहारदार विनोद-बुद्धी वापरीत असा घेतात :
पोटीं जन्मती रोग । तरि कां ह्मणावे आप्तवर्ग ॥1॥
रानीं वसती औषधी । तरि कां ह्मणाव्या निपराधी ॥2॥
तैसें शरीराचें नातें । तुका ह्मणे सर्व आप्तें ॥3॥
अध्यात्मात भवताप म्हणजे संसाराचा ताप , तसेच सर्व रोगात ताप येणे, ज्वर हे फार सामान्य लक्षण आहे. आज जसे एकाला  करोनाची लागण झाली व तिथेच असलेल्या दुसऱ्याला नाही झाली की आपण जसे म्हणतो की एकेकाचे नशीब असते, तसेच तुकाराम महाराजांच्या काळात कोणाला ताप आला तर ते त्याचे नशीब किंवा ते संचित असे वाटले असेल तर नवल नाही. म्हणूनच एका अभंगात म्हटले आहे, ज्याला ताप आला आहे त्याला काही गोड लागत नाही, अगदी साखरही नाही. तसेच अभक्ष्य ( माती ) भक्षण केल्याने ताप आला तरी दुसरे तसेच करतात, ह्याला त्यांचे संचितच म्हणावे लागेल.  :
अंगीं ज्वर तया नावडे साकर । जन तो इतर गोडी जाणे ॥१॥
एकाचिये तोंडीं पडिली ते माती । अवघे ते खाती पोटभरी ॥ध्रु.॥
चारितां बळें येत असे दांतीं । मागोनियां घेती भाग्यवंत ॥२॥
तुका म्हणे नसे संचित हें बरें । तयासि दुसरें काय करी ॥३॥
ताप हे त्या काळी तीन प्रकारचे समजत आणि त्यांना तापत्रय म्हणत. १) आध्यात्मिक ताप : ह्यात देह, इंद्रिये आणि प्राण यांच्या संयोगाने माणूस जेव्हा दुःख भोगतो, त्रास सहन करतो तेव्हा त्याला आध्यात्मिक ताप म्हणतात, अशी व्याख्या करून त्या तापाची लक्षणे पुढे सांगितली आहेत. त्यातून शरीरात उद्भवणाऱ्या विविध व्याधी सांगितल्या आहेत. खरूज, नायटा, खवडे, नारू, गोवर, देवी, काखमांजरी, काळपुळी, मूळव्याध इत्यादी. त्यानंतर शरीर, पाठ, पोट, कंबर, गळा, तोंड, दात, कान, शरीरातील हाडे, थंडी वाजून दात वाजणे, हुडहुडी भरणे यासंबंधीच्या अनेक व्याधींचा उल्लेख करतात. तसेच मोतीबिंदू, काचबिंदू, आंधळेपण, मुका, बहिरा, भ्रमिष्ट, वेडसर, पांगळा, तिरळा, अतिलठ्ठ, तोतरा, बोबडा वगैरे अशा अनेक यातनांचा ह्यात समावेश आहे.हे सारे आध्यात्मिक तापआहेत.
२) आधिभौतिक ताप : आध्यात्मिक तापाच्या यातना देहाच्या आतून आलेल्या असतात. आता बाहेरच्या वातावरणाच्या आघाताने जी दुःखे निर्माण होतात, त्यांचे वर्णन आधिभौतिक तापया समासात येते. ठेच लागणे, पायात काटे मोडणे, अंगाची आग आग करणाऱ्या आग्या वनस्पतीचा स्पर्श होणे, अंगाला खाज सुटणारी खाजकुहिरी वनस्पती अंगाला लागणे, गांधील माशा चावणे इत्यादींमधून जे दुःख होते ते या तापाचे लक्षण. या झाल्या शेतातील घटना. आता बाहेरील घटना पाहा. साप, विंचू चावणे, वाघ, लांडगे, रानडुक्कर, रानगाई, रानबैल, रानहत्ती यांनी केलेला हल्ला किंवा त्यांची भीती. तसेच मगरी, सुसरी या जलचर प्राण्यांची भीती, या जंगलातील गोष्टींचा उल्लेख येतो. त्यानंतर शत्रूंनी हल्ला करून पळवून नेलेल्या माणसांचे हाल वर्णन केले आहेत. रोग बरा होण्यासाठी केलेले अघोरी उपाय, आगीमुळे झालेले नुकसान, शेतातील धान्य, गवताच्या गंजी, ऊस इत्यादी उत्पादने आगीने जळून खाक होणे, ही आग लागली असो वा कोणी लावली असो. होणारे दुःख काही कमी नसते. हा आधिभौतिक तापहोय. तसेच ग्रहांची दशा, चंद्राचे अशुभ भ्रमण, अपशकुन, कोल्हेकुई, कुत्र्याचे रडणे इ. गोष्टींपासून होणारा त्रास आधिभौतिक. राजाकडून केल्या जाणाऱ्या शिक्षांचाही यात समावेश आहे. ३) आधिदैविक ताप’ :  माणूस शक्ती, पैसा, सत्ता यांच्या जोरावर अनेक बरीवाईट कर्मे करीत असतो. माणसाने केलेल्या कुकर्माची फळे या जन्मी किंवा मृत्यूनंतरही भोगावी लागतात. जीवाची त्यातून सुटका नसते. ही आधिदैविक तापामागील भूमिका आहे. अंगबळाच्या अथवा द्रव्यबळाच्या किंवा सत्तेच्या बळावर नीतिनियम धुडकावून दुष्कर्मे करीत असतो. उन्मत्तपणे जीवांचा संहार करणे त्याला आवडते. तो समाजविघातक कामे करीत असतो. अशा माणसाला मेल्यावर यमयातना भोगाव्या लागतात. त्या यातना म्हणजे आधिदैविक तापहोय.
अशा तापत्रयासंबंधी तुकाराम महाराज म्हणतात :
१)    होउनी प्रगट दाखविलें रूप । तापत्रय ताप निवविले ॥ ;
२)    शांतीपरतें नाहीं सुख येर अवघें ची दुःख
    म्हणउनी शांति धरा । उतराल पैल तीरा ॥ध्रु.॥
खवळलिया कामक्रोधीं । अंगी भरती आधिव्याधी ॥२॥
म्हणे त्रिविध ताप । जाती मग आपेंआप ॥३॥;
३)    ऐसें जाणोनियां नामीं विश्वासलों भीमातिरा आलों धांवत चि ध्रु.स्नान हें करितां त्रिताप निवाले । महाद्वारा आलें मन माझें ॥2॥
जसे करोना मध्ये सगळ्यात जास्त धोका वृद्धांना असतो तसेच कुठल्याही रोगांसाठी म्हातार्यांना वेठीस धरतात. म्हातार्यांचे रोग, पीडा, व त्यांचे शारीर वर्णन तुकाराम महाराज फारच दाहक असे करतात. ते म्हणतात :   
वृद्धपणी न पुसे कोणी । विटंबणी देहाची ॥1॥
नव द्वारें जाली मोकळीक । गांड सरली वाजती ॥ध्रु.॥
दंत दाढा गळे थुंका । लागे नाका हनुवटी ॥2॥
शब्द नये मुखावाटा । करिती चेष्टा पोरें ती ॥3॥
तुका ह्मणे अजूनि तरी । स्मरें श्रीहरी सोडवील ॥4॥
हे कमी म्हणून की काय अजून एके ठिकाणी ते असेच म्हणतात :
वृद्धपणीं आली जरा । शरीर कांपे थरथरा ॥1॥
आयुष्य गेलें हें कळेना । स्मरा वेगीं पंढरिराणा ॥ध्रु.॥
दांत दाढा पडिल्या ओस । हनुवटि भेटे नाकास ॥2॥
हात पाय राहिलें कान। नेत्रा पाझर हाले मान ॥3॥
अंगकांति परतली । चिरगुटा ऐसी जाली ॥4॥
आड पडे जिव्हा लोटे । शब्द नये मुखा वाटे॥5॥
लांब लोंबताती अंड । भरभरा वाजे गांड ॥6॥   
तुका ह्मणे आतां तरी । स्मरा वेगीं हरी हरी ॥7॥
आजकाल काही ठिकाणी लोकांना त्रास झाला की ते डॉक्टर लोकांवर हल्ला करतात तेव्हा आपण त्यांना सांगतो की जे करोना-योद्धा आहेत त्यांना मारू नका, कारण तेच आपल्याला करोनापासून सोडवीत आहेत. अशाच अर्थाच्या एका अभंगात तुकाराम महाराज म्हणत आहेत की रोग हे काही वैद्याच्या अंगी नसतात, ते त्याने आपल्याला दिलेले नसतात, तर तो जगावर उपकारच करीत असतो :
अधिकार तैसा दावियेले मार्ग । चालतां हें मग कळों येतें ॥१॥
जाळूं नये नाव पावलेनि पार । मागील आधार बहुतांचा ॥२॥
तुका म्हणे रोग वैदाचे अंगीं । नाहीं करी जगीं उपकार ॥३॥
करोना हा विषाणू  नवीनच असल्याने त्यावर अजून निश्चित असे काही औषध आलेले नाही. पण लोक आणि डॉक्टर काहीबाही औषधे देत घेत राहतात. तुकारामाच्या काळात औषधे तरी कशी असतील ह्याचा अंदाज ह्या एका अभंगातून येतो. कडू निंब हेच औषध :
बोललों तें कांहीं तुमचिया हिता । वचन नेणतां क्षमा कीजे ॥१॥  
वाट दावी तया न लगे रुसावें । अतित्याई जीवें नाश पावे ॥ध्रु.॥
निंब दिला रोग तुटाया अंतरीं । पोभाळितां वरि आंत चरे ॥२॥
तुका म्हणे हित देखण्यासि कळे । पडती आंधळे कूपा माजी ॥३॥
पन्नास साठ वर्षांपासून टीबी किंवा क्षय रोग हा खूपच धुमाकूळ घालून आहे. तसाच तो तुकाराम महाराजांच्या काळातही होता असे काही अभंगावरून ताडता येते. जसे :
पुढें बालत्व पीडा रोग क्षय । काय भजनासि उरलें तें पाहें गा ॥;
क्षयरोगी ह्मणे परता । सर रोगिया तूं आतां ॥
हा क्षयरोग जास्त प्रमाणात स्त्रियांशी संग केल्याने होतो असा त्याकाळी समज असावा, कारण एके ठिकाणी तुकाराम महाराज म्हणतात :
सेज बाज विलास भोग । करी कामिनीशीं संग । तया जोडे क्षयरोग । जन्मव्याधी बळिवंत ॥
एका रोग्याने दुसऱ्यास हसू नये, त्याचा राग करू नये असा सल्ला देत असताना त्या काळातले जे सामान्य रोग होते त्याची जंत्रीच तुकाराम महाराज एके ठिकाणी देत आहेत. ते म्हणतात, ज्याच्या अंगाला खरूज आहे त्याने मुळव्याध झालेल्याला हसू नये, सोसाने श्रम करणाऱ्यास आळशी माणसाने हसू नये ( आळस हा एक रोगच ), ज्याच्या अंगावर कोडाचे डाग आहेत त्याला पाहून क्षयरोग्याने तू बाजूला हो असे म्हणू नये, ज्याच्या दोन्ही डोळ्यात वडस वाढलेले आहेत त्याने दुसऱ्याला चकणा वा तिरळा म्हणू नये,प्रत्येकाने आपले आपण बरे व्हावे, शुद्ध व्हावे, दुसऱ्याला दोष देऊ नये :
 ते चि करीं मात । जेणें होइल तुझें हित ॥1॥
 काय बडबड अमित । सुख जिव्हारीं सिणविसी ॥ध्रु.॥
 जो मुळव्याधी पीडिला । त्यासी देखोन हांसे खरजुला ॥2॥
 आराथकरी सोसी । त्यासि हांसे तो आळसी ॥3॥
 क्षयरोगी ह्मणे परता । सर रोगिया तूं आतां ॥4॥
 वडस दोहीं डोळां वाढले । आणिकां कानें कोंचें ह्मणे ॥5॥
 तुका ह्मणे लागों पायां । शुद्ध करा आपणियां ॥6॥
नुकतेच सरकारने दारूंची दुकाने उघडली तेव्हा मद्यपि लोकांनी त्यासमोर प्रचंड गर्दी केली व मग सरकारला ही दुकाने काही काळ बंद करावी लागली. त्यावेळी असे आश्चर्य वाटले की किती बेवडे लोक आहेत आपल्या आजूबाजूला. पण गाथा वाचताना अजूनही आश्चर्य वाटते की हे लोक किती पूर्वापार चालत आले आहेत. मद्यपानाची आवड हा एक रोगाचाच प्रकार मानत तुकाराम महाराज एका अभंगात म्हणत आहेत की, मद्यपानाच्या आवडी पायी ह्यांना नवनीत सुद्धा गोड लागत नाही. ह्याच अभंगात कावीळ झालेल्याला चंद्र सुद्धा पिवळा दिसतो असे म्हटले आहे. ह्याचा अर्थ कावीळ सुद्धा आपल्याकडे पूर्वापार चालत आलेली आहे. कावीळ ऐवजी कामिनी हा अप्रतीम काव्यमय शब्द त्याकाळी रूढ होता हे नव्यानेच कळते आहे. :
जेवीं नवज्वरें तापलें शरीर । लागे तया क्षीर विषातुल्य ॥1॥
तेवीं परमार्थ जीहीं दुराविला । तयालागीं झाला सन्निपात ॥ध्रु॥
कामिनी जयाच्या जाहाली नेत्रासी । देखी तो चंद्रासी पीतवर्ण ॥2॥
तुका ह्मणे मद्यपानाची आवडी । न रुचे त्या गोडी नवनीताची ॥3॥
आजकाल आपण डिप्रेशन, विस्मरण, आदि मानस-विकारांचे बरेच महत्व जाणतो व त्यावर योग्य उपचार करतो. पण पूर्वी हे सगळे “वेड ” ह्या एकाच शब्दाने चितारले जायचे. त्यातही कोणी रागाने वागला तर तेही जर तात्पुरता आजारच समजले तर तशा प्रकाराचेही एक वर्णन एके ठिकाणी पाहायला मिळते. इथे एक वेडा एका तेलणीशी रुसला आहे. आणि कालवण म्हणून तेल कसे मागायचे ह्या भीडेपायी कोरडेच खातो आहे. कोणी एक आचरट स्त्री दुसरीस अपशकून म्हणून आपला नवरा जिवंत असताना डोके भादरून घेते. एक स्त्री रागारागाने घर तसेच टाकून जाते व मग घरात कुत्री येऊन घाण करतात. पिसवा झाल्या म्हणून कोणी आपले घरच जाळून घेतो. तर एक वेडी लुगड्यात फार उवा झाल्या म्हणून लुगडे फेडते व जग तिला नागडे बघते. अशा वेडाच्या नाना तऱ्हा इथे तुकाराम महाराज अशा दाखवीत आहेत:
तेलनीशीं रुसला वेडा । रागें कोरडें खातो भिडा ॥१॥
आपुलें हित आपण पाही । संकोच तो न धरी कांहीं ॥ध्रु.॥
नावडे लोकां टाकिला गोहो । बोडिले डोकें सांडिला मोहो ॥२॥
शेजारणीच्या गेली रागें । कुत्र्यांनी घर भरिलें मागें ॥३॥
पिसारागें भाजिलें घर । नागविलें तें नेणे फार ॥४॥
तुका म्हणे वांच्या रागें । फेडिलें सावलें देखिलें जगें ॥५॥
आजही पाइल्स किंवा मूळव्याध हा रोग असा अवघड जागीचा आहे की लोक त्याला लाजतातच. आणि पूर्वीही ह्या रोगाला असेच अवघडलेपण होते हे तुकाराम महाराजांच्या खालील अभंगावरून दिसते. ह्यात पूर्वी “गांड ” हा शब्द अगदी रूढ होता हे फारच गमतीचे आहे. इथे तुकाराम महाराज म्हणत आहेत की ( मोडसी ) मूळव्याध झालेल्याने उगाच देखीचा दिमाख न बाळगता उपचार करून घ्यावेत.
नये इच्छूं सेवा स्वइच्छा जगाची । अवज्ञा देवाची घडे तेणें ॥1॥
देहाचा निग्रही त्याचें तो सांभाळी । मग नये किळ अंगावरी ॥ध्रु.॥
आपलिया इच्छा माता सेवा करी । न बाधी ते थोरी येणें क्षोभें ॥2॥
तुका ह्मणे सांडा देखीचे दिमाख । मोडसीचें दुःख गांड फाडी ॥3॥
कोड किंवा पंडू रोग हा सुद्धा किती जुना रोग आहे हे गाथेत त्याचा संदर्भ येतो तेव्हा जाणवते. आजही कोड असलेल्या मुलींची लग्ने मोठ्या
मुष्किलीने होतात. पण आपण उघडपणे दाखवत नाही पण जरा कसेसेच वाटते हे खरे. तुकाराम महाराजांचे सगळेच रोखठोक असते. ते चक्क म्हणतात की कोड असलेल्यांच्या जवळ जाताना किळस येते.
कोडियाचें गोरेपण । तैसें अहंकारी मन  ॥1॥
त्यासि अंतरीं रिझे कोण । जवळी जातां चिळसवाणे ॥ध्रु.॥
प्रेतदेह गौरविलें। तैसें विटंबवाणें जालें ॥2॥
तुका ह्मणे खाणें विष्ठा । तैशा देहबुद्धिचेष्टा ||
आज करोनापायी आपण जसे हतबल झालो आहोत व दिग्मूढ झालो आहोत तशीच काहीशी परिस्थिती तुकाराम महाराजांची हे रोग का होतात व ते न होण्यासाठी काय करावे हे न कळण्याने झालेली दिसते ती ह्या अभंगात :
जनीं जनार्दन ऐकतों हे मात । कैसा तो वृत्तांत न कळे आह्मां ॥1॥
जन्म जरा मरण कवण भोगी भोग । व्याधि नाना रोग सुखदुःखें ॥ध्रु.॥
पापपुण्यें शुद्धाशुद्ध आचरणें । हीं कोणांकारणें कवणें केलीं ॥2॥
आह्मां मरण नाश तूं तंव अविनाश । कैसा हा विश्वास साच मानूं ॥3॥
तुका ह्मणे तूं चि निवडीं हा गुढार । दाखवीं साचार तें चि मज ॥4॥
--------------------



शनिवार, ३ नोव्हेंबर, २०१८


दिवाळी दसरा !
धन्य आजि दिन । जालें संताचें दर्शन ॥1॥
जाली पापातापा तुटी । दैन्य गेलें उठाउठीं ॥ध्रु.॥
जालें समाधान । पायीं विसांवले मन ॥2॥
तुका म्हणे  आले घरा । तो चि दिवाळी दसरा ॥3॥
-------------------
दसरा दिवाळी तो चि आह्मां सन । सखे संतजन भेटतील ॥1॥
आमुप जोडल्या सुखाचिया राशी । पार या भाग्यासी न दिसे आतां ॥ध्रु.॥
धन्य दिवस आजि जाला सोनियाचा । पिकली हे वाचा रामनामें ॥2॥
तुका म्हणे  काय होऊं उतराई  । जीव ठेऊं पांयीं संतांचिये ॥3॥


तिथी वारा प्रमाणे आलीय म्हणून दिवाळी साजरी करणे हे रीतीप्रमाणे योग्यच. पण जेव्हा घरी संत जन येतील किंवा आलेल्या लोकात आपल्याला संतपणा पाहता येईल तेव्हा ती खरी दिवाळी असे तुकाराम महाराज म्हणतात ते काही खोटे नाही !
तर अशी दिवाळी तुम्हा आम्हाला साजरी करता येवो !
------------------

रविवार, ३० सप्टेंबर, २०१८


स्वैरिणी / सौर्या
-----------------------
स्त्री आणि पुरुष ही सगळ्या जगात मान्य असलेली लिंगे आहेत किंवा ह्या दोन रूपात वावरणारे सगळ्यात ज्यास्त असलेले लोक आहेत. पण आजकाल प्रस्थ आहे ते LGBT ( Lesbians, Gays, Bisexuals, Transgenders ) ( समलिंगी सम्भोग करणार्या स्त्रिया, समलिंगी सम्भोग करणारे पुरुष, कधी समलिंगी तर कधी परलिंगी सम्भोग करणारे, व हिजड़े   ). आजकाल अशा लोकांना असे वागण्याची कायदेशीर मुभा मिळालेली आहे. पण असे लोक सन्खेने कमी असल्याने त्याबद्दल लोकांना खूप कमी माहिती असते. आणि खरेच असे लोक असतात का असे कुतूहल असते.
पण अशा प्रवृत्ति अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्या आहेत. त्यासंबंधी तुकाराम महाराजांच्या गाथेत शोध घेतला असता त्यांनी फक्त ट्रान्सजेंडर्सना हिजडे असा आजकाल प्रचलित असलेला शब्द वापरलेला आहे. इतर प्रकारासाठी ते स्वैरिणी असा शब्द वापरतात आणि त्यावर त्यांनी अकरा अभंग रचलेले आहेत, जे खाली दिलेले आहेत.
व्यवहारात आपण स्त्री किंवा पुरुष हे “पाहून”, बाह्य वेषावरूनच ताडत असतो. जिथल्या तिथल्या संस्कृतीप्रमाणे लोक बाह्य वेष धारण करीत असतात. पण बहुतेक एलजीबीटी हे स्त्री-वेषच धारण करणारे असतात. ह्यावर तुकाराम महाराज म्हणतात, “जन वेषा भीतें”. खरे लिंग कोणतेही असले तरी बाह्य वेष बाईचा कसा असतो त्यासंबंधी ते म्हणतात, “बाहिरल्या वेषें आंत जसें तसें ”. अजून एके ठिकाणी ते म्हणतात, “फिराविला वेष नव्हों कोणाचीं च कोणी”. आपण जो वेष घालत असतो तो लहानपणी पालकांनी निवडलेला असतो, व मोठेपणी समाज ठरवत जातो. हेच तुकाराम महाराज असे सांगतात, “तुका म्हणे हा आम्हां वेष दिला जेणें”. समजा कोणी स्त्री ही लहानपणी मुलगी म्हणून वाढवलेली असेल व नंतर बेडरूममध्ये “पुरुष” म्हणून वागत असेल तरीही तिचा इतरवेळचा वेष हा जास्तकरून स्त्रीचाच असतो. लहानपणी मुलगा म्हणून वाढवलेले पण नंतर स्त्री म्हणून वावरू पाहणारे लोक हे अर्थातच स्त्री-वेष धारण करू पाहतात. पण समाजात जर अशा प्रवृत्तीला मुभा असेल तर मात्र इतर वेळी पुरुष-वेष धारण करूनही ते बेडरूममध्ये बाई म्हणून वावरू शकतात. पूर्वी हे एव्हढे मान्य नसल्याने पूर्वी ज्या मुलग्यान्ना मुलगी म्हणून वागायचे असायचे ते अर्थातच मुलींचा वेष घालीत. जिथे समलिंगी पुरुषांना अगदी लग्नाची मुभा आहे तिथे ते एरव्हीच्या वावरण्यात पुरुष वेष परिधान करतात असे आपण बघतो. काहींना वाटेल की वेष कोणता हे अगदी वरवरचे आहे आणि त्याला इतके महत्व का द्यावे ? पण आजही अनेक घटस्फोट अशा कारणावरून होतात. जसे मुलगा रात्री मुलींचे कपड़े घालतो हे न पटल्याने मुली विभक्त होतात.
स्त्री-वेष परिधान करण्यामागे अर्थातच लक्ष वेधून घेणे हा हेतू असतो. ह्यावर तुकाराम महाराज म्हणतात, “नीट पाट करूनि थाट । दावीतसे तोरा । आपणाकडे पाहो कोणी । निघाली बाजारा ||”. अमेरिकेत जे पुरुष गे म्हणजे समलिंगी सम्भोग करणारे असतात ते बहुतेक करून फुलाफुलांचे वा नक्षीकामाचे कपडे घालतात. त्यातही लक्ष वेधणे हाच हेतू असतो.
लक्ष वेधून घेण्याचा अजून एक प्रकार म्हणजे नाच किंवा नृत्य करणे. दहा वीस वर्षापूर्वी हिजड़े हे हमखास जन्म, वा लग्न दिनी नाच करण्यासाठी घरोघर हिंडत हे आपण पाहिलेले आहे. हे नाच करणे, तुकाराम महाराज असे नोंदवतात: “आणिकां उपदेशूं नेणें नाचों आपण”; “आतां येणें छंदें नाचों विनोदें”; “दिवाणदारीं बैसले पारीं नाचों फेर धरा”; “अवघ्या जणी मुंढा धणी नाचों एकें घाई”; “लाज मेली शंका गेली नाचों महाद्वारीं”; “थोरे घरीं करी फेरी । तेथें नाचे बरी । जेथें निघे रुका । तेथें हालवी टिरी ॥”.
खरे तर बहुतेक माणसे रूढी पाळणारे असतात. बंडखोरी करणे हे तसे धाडसाचे काम. पण जनरीती विरुद्ध ज्या लैंगिक प्रवृत्ति असतात त्यांचा पगडा इतका प्रभावी असतो की अशा प्रवृत्तिची माणसे परम्परांची चाड बाळगीत नाहीत. तुकाराम महाराज हे असे सांगतात: “तोंडा आमुच्या भांडपणा”; “टाकियेली चाड देहभाव जीवें शिवें”; “सकळांमधीं आगळी बुद्धि”; “टाक रुका नाचों निर्लज्जा”; “लाज मेली शंका गेली नाचों महाद्वारीं”; “लाज भय झणी नाहीं तजियेलीं दोन्ही”; “निर्लज्ज निष्काम जना वेगळे चि ठेलों”.
नॉर्मल लोक लैंगिक वागणुकीत टोकाचे वागत नाहीत, पण एलजीबीटी लोक टोकाची लैंगिक वर्तणुक करतात असे निरिक्षण तुकाराम महाराज असे करतात: “दादला सेज नावडे निजे जगझोडीचे चाळे”; “कोणासवें लाज कोण दुजा पाहता”; “रुक्याची आस धरूनि । हालवी ती फुदी”.
स्वैरिणी वृत्तीचे वर्णन करणारे तुकाराम महाराजांचे अकरा अभंग असे आहेत :
सौर्या - अभंग ११
४५५
वेसन गेलें निष्काम जालें नर नव्हे नारी । आपल्या तुटी पारख्या भेटी सौरियांचे फेरी ॥१॥
त्याचा वेध लागला छंद हरि गोविंद वेळोवेळां । आपुलेमागें हासत रागें सावलें घालिती गळां ॥ध्रु.॥
जन वेषा भीतें तोंडा आमुच्या भांडपणा । कर कटीं भीमा तटीं पंढरीचा राणा ॥२॥
वेगळ्या याति पडिलों खंतीं अवघ्या एका भावें । टाकियेली चाड देहभाव जीवें शिवें ॥३॥
सकळांमधीं आगळी बुद्धि तिची करूं सेवा । वाय तुंबामूढासवें भक्ति नाचों भावा ॥४॥
म्हणे तुका टाक रुका नाचों निर्लज्जा । बहु जालें सुख काम चुकलों या काजा ॥५॥

४५६
आणिकां उपदेशूं नेणें नाचों आपण । मुंढा वांयां मारगेली वांयां हांसे जन ॥१॥
तैसा नव्हे चाळा आवरीं मन डोळा । पुढिलांच्या कळा कवतुक जाणोनी ॥ध्रु.॥
बाहिरल्या वेषें आंत जसें तसें । झाकलें तों बरें पोट भरे तेणें मिसें ॥२॥
तुका म्हणे केला तरी करीं शुद्ध भाव । नाहीं तरी जासी वांयां हा ना तोसा ठाव ॥३॥
४५७
टाक रुका चाल रांडे कां गे केली गोवी । पुसोनियां आलें ठाव म्हणोनि देतें सिवी ॥१॥
आतां येणें छंदें नाचों विनोदें । नाहीं या गोविंदें माझें मजसी केलें ॥ध्रु.॥
कोरडे ते बोल कांगे वेचितेसी वांयां । वर्ते करूनि दावीं तुझ्या मुळीचिया ठाया ॥२॥
याजसाठीं म्या डौर धरियेला हातीं । तुका म्हणे तुम्हा गांठी सोडायाची खंती ॥३॥
४५८
मोकळी गुंते रिती कुंथे नाहीं भार दावें । धेडवाडा बैसली खोडा घेतली आपुल्या भावें ॥१॥
ऐका बाई लाज नाहीं आणिकां त्या गरतीची । समाधानीं उंच स्थानीं जाणे सेवा पतीची ॥ध्रु.॥
न बोलतां करी चिंता न मारिता पळे । दादला सेज नावडे निजे जगझोडीचे चाळे ॥२॥
देखत आंध बहिर कानीं बोल बोलतां मुकें । तुका म्हणे पतन सोयरीं ऐसीं जालीं एकें ॥३॥
४५९
सातें चला काजळ घाला तेल फणी करा । दिवाणदारीं बैसले पारीं नाचों फेर धरा ॥१॥
या साहेबाचें जालें देणें वेळोवेळां न लगे येणें । आतां हाटीं काशासाठीं हिंडों पाटी दुकानें ॥ध्रु.॥
अवघ्या जणी मुंढा धणी नाचों एकें घाई । सरसावलें सुख कैसा चाळा एके ठायीं ॥२॥
तुका म्हणे वोळगों एका तोड चिंता माया । देऊं उद्गार आतां जाऊं मुळीचिया ठाया ॥३॥
४६०
सौरी सुर जालें दुर डौर घेतला हातीं । माया मोह सांडवलें तीही लोकीं जालें सरती ॥१॥
चाल विठाबाई अवघी पांज देई । न धरीं गुज कांहीं वाळवंटीं सांपडतां ॥ध्रु.॥
हिंडोनि चौर्यांीशी घरें आलें तुझ्या दारा । एक्या रुक्यासाठीं आंचवलें संसारा ॥२॥
लाज मेली शंका गेली नाचों महाद्वारीं । भ्रांति सावलें फिटोनि गेलें आतां कैची उरी ॥३॥
जालें भांडी जगा सांडी नाहीं भीड चाड । घालीन चरणीं मिठी पुरविन जीविंचें तें कोड ॥४॥
तुका म्हणे रुका करी संसारतुटी । आतां तुम्हां आम्हां कैसी जाली जीवे साटीं ॥५॥
४६१
सम सपाट वेसनकाट निःसंग जालें सौरी । कुडपीयेला देश आतां येऊं नेदीं दुसरी ॥१॥
गाऊं रघुरामा हें चि उरलें आम्हां । नाहीं जीवतमा वित्तगोतासहीत ॥ध्रु.॥
ठाव जाला रिता झाकुनि काय आतां । कोणासवें लाज कोण दुजा पाहता ॥२॥
सौरीयांचा संग आम्हां दुरावलें जग । भिन्न जालें सुख भाव पालटला रंग ॥३॥
लाज भय झणी नाहीं तजियेलीं दोन्ही । फिराविला वेष नव्हों कोणाचीं च कोणी ॥४॥
तुका म्हणे हा आम्हां वेष दिला जेणें । जनाप्रचित सवें असों एकपणें ॥५॥
४६२
नव्हे नरनारी संवसारीं अंतरलों । निर्लज्ज निष्काम जना वेगळे चि ठेलों ॥१॥
चाल रघुरामा न आपुल्या गांवा । तुजविण आम्हां कोण सोयरा सांगाती ॥ध्रु.॥
जनवाद लोकनिंद्य पिशुनाचे चेरे । साहूं तुजसाठीं अंतरलीं सहोदरें ॥२॥
बहुता पाठीं निरोप हाटीं पाठविला तुज । तुका म्हणे आतां सांडुनि लौकिक लाज ॥३॥
४६३
नीट पाट करूनि थाट । दावीतसे तोरा । आपणाकडे पाहो कोणी । निघाली बाजारा ॥१॥
ते सौरी नव्हे निकी । भक्तीविण फिकी ॥ध्रु.॥
चांग भांग करूनि सोंग । दावी माळा मुदी । रुक्याची आस धरूनि । हालवी ती फुदी ॥२॥
थोरे घरीं करी फेरी । तेथें नाचे बरी । जेथें निघे रुका । तेथें हालवी टिरी ॥३॥
आंत मांग बाहेर चांग । सौरी ती नव्हे तेग । तुका दास नटतसे । न करी त्याचा संग ॥४॥
४६४
चाल माझ्या राघो । डोंगरीं दिवा लागो ॥ध्रु.॥
घर केलें दार केलें । घरीं नाहीं वरो । सेजारणी पापिणीचीं पांच पोरें मरो ॥१॥
घरीं पांच पोरें । तीं मजहुनि आहेत थोरें । पांचांच्या बळें । खादलीं बावन केळें ॥२॥
घर केलें दार केलें । दुकान केला मोटा । पाटाची राणी धांगडधिंगा तिचा मोटा ॥३॥
दुकान केला मोटा । तर पदरीं रुका खोटा । हिजडा म्हणसी जोगी ।
तर सोळा सहस्र भोगी । तुका म्हणे वेगीं । तर हरि म्हणा जगीं ॥४॥
४६५
जन्मा आलिया गेलिया परी । भक्ति नाहीं केली ।
माझें माझें म्हणोनियां । गुंतगुंतों मेलीं ॥१॥
येथें कांहीं नाहीं । लव गुरूच्या पायीं । चाल रांडें टाकी रुका ।
नकों करूं बोल । गुरुविण मार्ग नाहीं । करिसी तें फोल ॥२॥
खाउनी जेउनि लेउनि नेसुनि । म्हणती आम्ही बर्याे । साधु संत घरा आल्या । होती पाठमोर्या ॥३॥
वाचोनि पढोनि जाले शाहणे । म्हणती आम्ही संत । परनारी देखोनि त्यांचें । चंचळ जालें चित्त ॥४॥
टिळा टोपी घालुनि माळा । म्हणती आम्ही साधु । दयाधर्म चित्तीं नाहीं । ते जाणावे भोंदु ॥५॥
कलियुगीं घरोघरीं । संत जाले फार । वीतिभरी पोटासाठीं । हिंडती दारोदार ॥६॥
संत म्हणती केली निंदा । निंदा नव्हे भाई । तुका असे अनन्यें भावें शरण संतां पायीं ॥७॥
॥११॥
-----------------------------